As hay when, chọn nhầm một chữ là đổi hẳn ý câu

Bạn đang dịch một câu sang tiếng Anh:

Càng mở rộng công ty thì càng tuyển thêm kỹ sư.

Gõ tới chỗ nối hai vế thì tay dừng lại. as? when?

Tra từ điển càng rối, vì cả hai đều ra chữ "khi". Thế là chọn đại một cái rồi gửi đi.

Đằng này hai từ đó không thay nhau được. Đổi as thành when là đổi luôn ý câu:

We hire more engineers as the company expands. Càng mở rộng thì càng tuyển thêm.

We hire more engineers when the company expands. Đến lúc công ty mở rộng thì mới tuyển.

Câu trên là chuyện đang diễn ra, hai việc cùng nhích. Câu dưới là một cái mốc, chưa tới mốc thì chưa tuyển ai cả. Người đọc bản xứ nghe ra khác biệt đó ngay.

Hai chữ, hai hình

when là một điểm trên trục thời gian. Tới điểm đó thì việc kia xảy ra.

as là hai đường chạy song song. Bên này nhích tới đâu, bên kia nhích theo tới đó.

Nhớ hai cái hình này thôi là phần lớn tình huống tự chọn được.

Thử bằng "càng… càng"

Tiếng Việt có sẵn một cái công tắc rất tiện: cụm càng… càng. Câu nào nói được theo kiểu đó thì tiếng Anh dùng as.

Càng lại gần thì ảnh càng nét. The picture gets sharper as you move closer.

Deadline càng tới gần, văn phòng càng im. As the deadline approached, the office got quieter.

Càng lớn tuổi bà càng ít nói. As she got older, she spoke less.

Ba câu này thay bằng when thì ngữ pháp vẫn đúng, nhưng nghĩa lệch hẳn. When she got older, she spoke less nghe như tới một tuổi nào đó thì bà im, chứ không phải ít nói dần theo năm tháng.

Thử bằng "đến lúc… thì"

Ngược lại, câu nào nói được theo kiểu đến lúc… thì… hoặc hễ… là… thì dùng when.

Bấm nút này thì đèn sáng. When you press this button, the light turns on.

Hễ trời mưa là sân ngập. When it rains, the yard floods.

Ở đây chẳng có gì nhích dần. Có một mốc, tới mốc thì việc kia bật lên. Nhét as vào nghe rất kỳ, vì bấm cái nút có kéo dài được đâu.

"Đang… thì…" là sân nhà của when

Còn một kiểu nữa rất Việt: đang… thì…, tả một việc đang diễn ra bị cắt ngang.

Đang đi bộ về thì trời đổ mưa. I was walking home when it started to rain.

Chỗ này hơi ngược trực giác. Vế "đang" nằm ở mệnh đề chính, còn when gắn vào cái biến cố cắt ngang, tức là cơn mưa. Nhiều người viết ngược thành When I was walking home, it started to rain. Không sai, nhưng mất hẳn cái giật mình.

as cũng chen vào đây được, mà hiền hơn nhiều:

As I was walking home, it started to rain.

Câu này là hai việc chồng lên nhau, chẳng ai giật mình cả.

Cẩn thận, as còn hai nghĩa khác

Chỗ này hay làm người học rối, vì as là một từ ôm nhiều việc.

As it was raining, we stayed in. → as ở đây là vì. She works as a translator. → as ở đây là với tư cách.

Hai cái đó chẳng liên quan gì tới thời gian. Nhìn chỗ đứng là nhận ra: as chỉ thời gian thì hai vế đều tả việc đang diễn ra, as chỉ nguyên nhân thì vế sau là một lý do, còn as chỉ vai trò thì đứng ngay trước một danh từ chứ không ôm cả mệnh đề.

Mẹo nhớ

Câu tiếng Việt nói được theo kiểu	Chọn	Ví dụ
càng… càng…, vừa… vừa…	as	càng lại gần ảnh càng nét → as you move closer
đến lúc… thì…, hễ… là…	when	hễ trời mưa là sân ngập → when it rains
đang… thì… (bị cắt ngang)	when ôm lấy biến cố	đang đi về thì mưa → …when it started to rain

Nói cho gọn: as là hai việc cùng nhích, when là tới mốc thì xảy ra.

Chốt lại

Quay lại câu đầu bài. "Càng mở rộng thì càng tuyển thêm" nói được bằng càng… càng, nên đáp án là:

We hire more engineers as the company expands. ✅

Hai từ này khó không phải vì luật rắc rối, mà vì tiếng Việt gộp cả hai vào chữ "khi". Bỏ chữ đó ra khỏi đầu, đọc thử câu theo càng… càng rồi theo đến lúc… thì. Kiểu nào xuôi miệng hơn thì chọn theo kiểu đó.

Biết luật với chọn đúng theo phản xạ vẫn là hai chuyện. Người bản xứ có vẽ hình trong đầu đâu, họ nghe as the company grows nhiều lần quá rồi nên when the company grows bật lên là thấy lệch ngay. Quãng còn lại của bạn nằm ở tai, và đó là chỗ EasyDictation đỡ được: lấy video thật, gõ lại từng cụm, cho mấy chữ nối này quen tai trước đã.